نقاشی‌های قجری بقعه آقا سیدعلی روستای متعلق محله لاهیجان_عکس‌ها ازدکتر محمدرضا توکلی

معمولاً موضوعات دوزخ و بهشت، پل صراط، واقعه عاشورا و فرجام قاتلین امام حسین و یاران باوفایش از اصلی‌ترین محورهای نقاشی‌های زیبای بقاع تاریخی شهرستان لاهیجان به‌شمار می‌آید

این نقاشی‌ها از نظر سبک، جزء نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای مربوط به دوره قاجاریه با مضمون مذهبی است و با توجه به احادیث و روایات و آیات قرآن کریم، نقاش هنرمند آن دوره سعی کرده است متون مذهبی را به تصویر درآورد.
معمولاً موضوعات دوزخ و بهشت، پل صراط، واقعه عاشورا و فرجام قاتلین امام حسین^(ع) و یاران باوفایش از اصلی‌ترین محورهای نقاشی‌های زیبای بقاع تاریخی شهرستان لاهیجان به‌شمار می‌آید.
رنگ‌های زیبا، خطوط قابل توجه و اشعاری با موضوع مذهبی، به‌ویژه اشعار محتشم کاشانی، از دیگر ویژگی‌های نقاشی‌های موجود در بقاع تاریخی و مذهبی شهرستان لاهیجان قلمداد می‌شود.
متأسفانه به‌دلیل عدم رسیدگی از سوی مراجع ذیصلاح قانونی همچون اداره کل‌ میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان، این آثار هنری فاخر درحال نابودی هستند که مصداق بارز این جریان، بقعه "آقا سیدعلی" متعلق محله بخش رودبنه شهرستان لاهیجان را می‌توان اشاره نمود. ضمن این‌که آب و هوای مرطوب استان گیلان به روند تخریب آثار تاریخی سرعت بخشیده است.
با توجه به بازدید صورت‌گرفته از بقعه "آقا سیدعلی" متعلق محله بخش رودبنه لاهیجان، مشاهده شد بیشتر نقاشی‌ها، گچ‌بری‌ها و آثار چوبی این بنا درحال ویرانی است؛ ضمن این‌که بخشی نیز بر اثر مرور زمان و مرمت نکردن دچار ریزش شده و جداره آجری بنا نمایان شده است.

از سوی دیگر، آثار رطوبت بر دیواره‌های داخلی و بیرونی بقعه "آقا سیدعلی" به‌خوبی قابل مشاهده است؛ ضمن این‌که بخشی از ملات سیمانی دیواره بیرونی بقعه که در اطراف آن قبور مشاهده می‌شود، ریخته و جداره آجری آن هم مشخص است.
ضرورت دارد هرچه سریع‌تر آثار منحصر به فردی که بیان‌گر ذوق هنری و اعتقادات نیاکان ماست، مورد توجه دستگاه متولی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قرار گیرد تا از بین نرود.
گفتنی است، تعدادی از ریش سفیدان روستای "متعلق محله" بخش رودبنه شهرستان لاهیجان، آمادگی کامل خود را برای مرمت این بنای ارزشمند با هزینه شخصی اعلام کردند، ولی مدعی شدند نه دستگاه متولی اجازه مرمت به ما می‌دهد و نه خود بازسازی می‌کند.
گفتنی است، در طی حدود سه سال اخیر، برخی از آثار ثبت شده استان گیلان مورد دخل و تصرف و یا تخریب توسط افراد متجاوز به این قبیل ابنیه و محوطه‌ها قرار گرفته و مورد اعتراض دوستداران آثار میراث فرهنگی نیز قرار گرفته است، که از جمله این آثار می‌توان به تخریب ابنیه تاریخی هتل ساروی (رشت)، پاک‌سرشت صوفی (املش)، بازرگانی (رشت)، دکتر کاشانی (رشت)، دیوار جنوبی مسجد حاج سمیع (رشت)، دریا بیگی (لنگرود)، ریزش بخشی از بقعه نصیر علی کیا (رودسر)، آتش‌سوزی در سه مغازه ماسوله، عبور جاده از تپه باستانی پنجه پیران (لاهیجان)، سرقت کاشی‌های واقع در دیوار بیرونی حمام حاجی (رشت) و تخریب بخشی از سقف درب ورودی حمام گلزار (رشت) توسط شهرداری برای حفظ جان مردم اشاره داشت.

  در سمت چپ در شرقی بقعه که با توجه به بقایای دیوار از زیبا‌ترین قسمت‌های دو مجلس نقاشی دیواری محسوب می‌شده است، تصویری خیالی از پل صراط و دوزخ نقاشی شده بود که متأسفانه به‌دلیل تخریب شبانه توسط سارقان، قسمت اصلی مجلس از بین رفته است و از دل دیوار زمینه نقاشی‌ها، طاقچه‌ای پنهان، رخ آشکار نموده است. بر سطح داخلی دیوار طاقچه که بیش از هفتاد سال توسط لایه دیگری از دیوار مخفی شده بود، دو کلمه فاطمه^(س) و حسین^(ع) به‌سختی قابل خواندن است. می‌توان دریافت که بقعه سال‌ها دارای این طاقچه بوده و در حوالی سال 83 هجری قمری با هدف مسطح ساختن دیوار و ایجاد زمینه هموار برای نقاشی، توسط لایه‌ای از کاهگل پوشانده شده است.

- پل صراط: دو زن چادری که دست یکدیگر را گرفته و آماده عبور از پل می‌شوند. مردی برهنه پیشاپیش زن‌ها درحال بالا رفتن از شیب ابتدای پل است. نکته قابل توجه، خنثی بودن مرد‌ها و فقدان نشانه‌های جنسی در آن‌هاست. مردی سوار بر موجودی سیاه رنگ تقریباً به اندازه یک سگ از پل عبور می‌کند، طوری که پاهای مرد روی پل قرار گرفته و زانوانش به‌علت کوتاه بودن حیوان، زاویه قائمه ساخته‌اند. موجود سیاهرنگ شاخ و دم کلفت دارد. (شاید نیکی به آن حیوان در دنیا سبب یاری او به مرد در عبور از پل صراط شده است).
مردی چهار دست و پا به پیش می‌رود. دو مرد که دست یکدیگر را گرفته‌اند، درحال پایین رفتن از شیب انتهای پل هستند. مردی حین برداشتن آخرین گام، دست‌هایش را به آسمان بلند کرده و شکر به‌جای می‌آورد. مردی با دست‌های آویخته و چهره‌ای ناباور، گویی عبور از پل را خارج از توان خود می‌پنداشته است. زیر پل اژدهایی دو سر با پوستی قرمز پر از خال‌های سیاه و قهوه‌ای و سفید، دوزخیان را در دهان‌هایش گرفته است. هریک از دو سر دارای زبانی زرد رنگ و دندان‌هایی تیز هستند و مارهایی سیاه و زرد و قرمز دوزخیان درحال بلعیده شدن را حتی در دهان اژد‌ها می‌گزند.

پل صراط

دوزخیان که از پا‌های‌شان درحال فرو رفتن در دهان‌های اژد‌ها هستند، همانند چند مردی که پیش‌تر صحنه عذاب‌شان را توصیف کردیم، از شدت درد دندان‌های‌شان را به‌هم می‌فشارند و شعله‌ای زرد رنگ از بین لب‌های‌شان به بیرون زبانه می‌کشد. اژد‌ها دمی کج شبیه عقرب و تیغه‌دار مشابه گونه‌ای خزنده ماقبل تاریخ دارد که با توجه به کشف اسکلت دایناسوری با چنان دمی و بی‌اطلاعی نقاش در 74 سال قبل، تخیلش ستودنی است.

در فضای بین دو سر اژد‌ها، فرشته‌ای با لباس آبی و ترازویی در دست و تاجی بر سر به محاسبه اعمال یک مرد مشغول است. لباس مرد قهوه‌ای رنگ با حاشیه‌های زرد رنگ است، که ملبس بودن این مرد در مقایسه با سایر مردان ـ حتی آن‌هایی که از پل صراط به سلامت گذشته‌اند ـ محل توجه است. در قسمت پایین و چپ دیوار، نمایی مبهم و سیاه از صورت درحال محو شدن یک مرد دیده می‌شود. 

آمدن درویش کابلی در زمین کربلا با کشکول اب

حضرت علی اصغر

به کارزار رفتن علی اکبر ومشایعت ام لیلا

  دیوار غربی: در نیمه راست دیوار، تابلویی از حضرت اباعبدالله^(ع) که علی اصغر شیرخوار را در آغوش کشیده و آب می‌طلبد، مشاهده می‌گردد و در سمت چپ دیوار و در مجاورت در غربی، تصویری از هلال ماه با چهره‌ای آدمگون نقاشی شده است.

از دیگر نکات قابل ذکر، استفاده انحصاری از تاریخ هجری قمری برای بیان زمان نقاشی‌ها و نیز استفاده از کلمه "ولد"، یعنی فرزند برای نامیدن افراد در دورانی است که هنوز شناسنامه و نام خانوادگی استفاده نمی‌شده است.

در سمت چپ در غربی، سر بزرگ مردی با سبیل‌های تاب داده دیده می‌شود که علی‌رغم به‌سر داشتن یک کلاهخود و پوشیدن زره جنگی با ضربه یک شمشیر از فرق سر تا سینه به دو نیمه چپ و راست تقسیم شده است. شمشیر در بدن مرد باقی مانده است و او می‌کوشد شمشیر را از تن خود خارج سازد که متأسفانه این قسمت دیوار نیز هفته گذشته توسط سارقان شبانه تخریب گردید و آن‌چه که در دل دیوار مخفی شده بود، به سرقت رفت.

نکته جالب این‌که، دو محلی که تا کنون توسط سارقان شکافته شده‌اند، دقیقاً دارای مخیل‌ترین و ترس‌آفرین‌ترین نقوش دو مجلس (یعنی اژدهای دو سر و انسان دو نیم شده) بوده‌اند.

 برای رسیدن به بقعه آقا سیدعلی متعلق محله لاهیجان از جاده لاهیجان به رودبنه شروع کنید قبل از شروع اتوبان و رسیدن به محلی بنام آب تیژ به سمت راست واردشوید  و از راه تمام آسفالته دو تا سه کیلومتر مستقیم برانید تا به سه راهی و محل تکیه و مسجد متعلق محله برسید 

محاربه حضرت قاسم با پسران ارزق - دیوار جنوبی بقعه: نقاش، دیوار جنوبی بقعه را کاملاً به تصاویری از روز عاشورا و صحرای کربلا اختصاص داده و در دو سمت راست، چپ و نیز در مرکز دیوار یک شاخه علم نقاشی کرده است. در نوار افقی بالای دیوار، اشعاری مذهبی نوشته شده است و در قسمت پایین شاخه میانی علم، نام نقاش و سال خلق اثر دیده می‌شود. در زیر نام نقاش، یک کلاهخود بدون آن‌که بر سر کسی قرار گرفته باشد، در هوا معلق است. در مرکز دیوار جنوبی نقاشی خط نام حضرت علی^(ع) و لفظ جلاله الله و در سمت چپ آن چند منظره از خیمه‌گاه و میدان نبرد ترسیم شده است. همچنین در پایین خیمه‌ها، تصویر چند زن در کنار یکدیگر دیده می‌شود و یک زن هم زیر دم اسب حضرت امام حسین^(ع)نقاشی شده است. شخص دیگری هم در جلوی اسب حضرت بر زمین نشسته و با بلند کردن دست‌ها به سمت آسمان زاری می‌کند. در نیمه راست دیوار، صحنه‌ای از نبرد حضرت قاسم به تصویر کشیده شده است.